بررسی حقوقی و زیست‌محیطی ممنوعیت سوزاندن بقایای گیاهی و کاه و کلش در مزارع کشاورزی خوزستان
هر ساله با پایان فصل برداشت محصولات پاییزه در استان خوزستان، برخی کشاورزان به منظور تسریع در تهیه زمین و کاهش هزینه‌ها، اقدام به سوزاندن بقایای گیاهی، کاه و کلش مزارع می‌کنند. این روش اگرچه در کوتاه‌مدت آسان به نظر می‌رسد، اما پیامدهای جبران‌ناپذیری برای محیط زیست، سلامت عمومی و خود منابع کشاورزی به همراه دارد. از منظر قانونی، این عمل نه تنها یک تخلف زیست‌محیطی، بلکه یک جرم و تهدید علیه بهداشت عمومی محسوب می‌شود.1- ابعاد زیست‌محیطی و آسیب‌های ناشی از سوزاندن بقایای گیاهیسوزاندن کاه و کلش در مزارع، آثار تخریبی گسترده‌ای بر اکوسیستم وارد می‌کند:تخریب خاک و افزایش شوری: آتش سوزی بقایا، مواد آلی و ارزشمند خاک را که حاصل سال‌ها فعالیت بیولوژیکی است، به کلی نابود می‌کند. این امر منجر به افزایش شوری خاک زراعی، کاهش حاصلخیزی و در بلندمدت بیابان‌زایی می‌شود.آلودگی هوا و تهدید سلامت: دود حاصل از سوزاندن بقایا، حاوی ذرات معلق و گازهای سمی است که به‌طور مستقیم باعث بروز و تشدید بیماری‌های تنفسی در ساکنان مناطق همجوار زمین‌های کشاورزی می‌شود.تخریب سرمایه‌های کشاورزی: کاه و کلش در صورت مدیریت صحیح، منبعی ارزشمند برای تامین علوفه دام، تهیه کمپوست و تولید کودهای آلی است. سوزاندن آنها به معنای اتلاف این سرمایه و وابستگی بیشتر به کودهای شیمیایی است.از بین رفتن نقش حفاظتی بقایا: بقایای گیاهی به عنوان یک مالچ طبیعی عمل کرده، فرسایش آبی و بادی خاک را کاهش می‌دهند، از هدررفت آب جلوگیری کرده و دمای خاک را تعدیل می‌کنند. با سوزاندن آنها، این کارکردهای حیاتی به کلی حذف می‌شود.2- ادله حقوقی و قوانین جرم‌انگار سوزاندن بقایای گیاهی
قانون گذار ایرانی با آگاهی از این آسیب‌ها، سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع را جرم و تخلف شناخته است. بر اساس اطلاعات موجود از سوی معاونت محیط زیست انسانی خوزستان، مستندات قانونی به شرح زیر است:الف) جرم علیه بهداشت عمومی: به استناد ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، آتش زدن بقایای گیاهی به دلیل ایجاد آلودگی و بیماری‌های تنفسی، تهدید علیه بهداشت عمومی محسوب شده و جرم است.ب) تخلف از قوانین حفاظت از منابع طبیعی: با استناد به ماده ۴۵ قانون حفاظت از جنگل‌ها و مراتع، این عمل غیرمجاز بوده و مشمول مقررات حمایتی از عرصه‌های طبیعی می‌شود.ج) ممنوعیت در قوانین پسماند، محیط زیست و هوای پاک: مجموعه موادی از قوانین مختلف، این عمل را ممنوع اعلام کرده‌اند: 1- قانون مدیریت پسماند (مواد ۱، ۴، ۶، ۹، ۱۱، ۱۵، ۱۶، ۱۸، ۱۹ و ۲۱): سوزاندن بقایای گیاهی به عنوان نوعی پسماند غیرمجاز تلقی شده و مدیریت آن باید با روش‌های اصولی (مانند خردکردن یا کمپوست) انجام شود. 2- قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست (مواد ۹، ۱۱ و ۱۲): آلوده کردن هوا و تخریب خاک از طریق سوزاندن بقایا، مصداق بارز تخریب محیط زیست بوده و ممنوع است. 3- قانون هوای پاک (ماده ۲۰): هرگونه سوزاندن بقایای کشاورزی در فضای باز که منجر به انتشار آلاینده‌ها و وارونگی هوا شود، تخلف محسوب می‌شود.مجازات قانونی:طبق اطلاعات مندرج، متخلفان از این ممنوعیت‌ها، «حسب مورد به جزای نقدی درجه شش» محکوم می‌شوند. جزای نقدی درجه شش بر اساس قانون مجازات اسلامی جرایم نسبتاً سنگینی را شامل می‌شود که برای بازدارندگی از این عمل طراحی شده است.نتیجه‌گیری و راهکارهای جایگزین:در حالی که سوزاندن بقایای گیاهی یک جرم و تخلف با مجازات نقدی درجه شش است، روش‌های جایگزین ایمن و اقتصادی نیز وجود دارد. استفاده از مواد تجزیه‌کننده (کودهای بیولوژیک)، دستگاه‌های‌خردکننده بقایا، جمع‌آوری کلش برای تهیه کمپوست یا علوفه دام، و نیز تولید فرآورده‌هایی با ارزش افزوده بالا مانند کاغذ و مواد سلولزی، راهکارهایی هستند که هم با قانون هماهنگ بوده و هم به رونق اقتصادی و حفظ سلامت خاک و هوا منجر می‌شوند.همکاری همه کشاورزان و باغداران خوزستان در اجرای قانون و جلوگیری از این عمل، برای حفظ سلامت عمومی و منابع پایه تولید ضرورتی انکارناپذیر است.محمدرضا جهانبان، کارشناس حقوقی اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان
قانون گذار ایرانی با آگاهی از این آسیب‌ها، سوزاندن بقایای گیاهی در مزارع را جرم و تخلف شناخته است. بر اساس اطلاعات موجود از سوی معاونت محیط زیست انسانی خوزستان، مستندات قانونی به شرح زیر است:الف) جرم علیه بهداشت عمومی: به استناد ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی، آتش زدن بقایای گیاهی به دلیل ایجاد آلودگی و بیماری‌های تنفسی، تهدید علیه بهداشت عمومی محسوب شده و جرم است.ب) تخلف از قوانین حفاظت از منابع طبیعی: با استناد به ماده ۴۵ قانون حفاظت از جنگل‌ها و مراتع، این عمل غیرمجاز بوده و مشمول مقررات حمایتی از عرصه‌های طبیعی می‌شود.ج) ممنوعیت در قوانین پسماند، محیط زیست و هوای پاک: مجموعه موادی از قوانین مختلف، این عمل را ممنوع اعلام کرده‌اند: 1- قانون مدیریت پسماند (مواد ۱، ۴، ۶، ۹، ۱۱، ۱۵، ۱۶، ۱۸، ۱۹ و ۲۱): سوزاندن بقایای گیاهی به عنوان نوعی پسماند غیرمجاز تلقی شده و مدیریت آن باید با روش‌های اصولی (مانند خردکردن یا کمپوست) انجام شود. 2- قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست (مواد ۹، ۱۱ و ۱۲): آلوده کردن هوا و تخریب خاک از طریق سوزاندن بقایا، مصداق بارز تخریب محیط زیست بوده و ممنوع است. 3- قانون هوای پاک (ماده ۲۰): هرگونه سوزاندن بقایای کشاورزی در فضای باز که منجر به انتشار آلاینده‌ها و وارونگی هوا شود، تخلف محسوب می‌شود.مجازات قانونی:طبق اطلاعات مندرج، متخلفان از این ممنوعیت‌ها، «حسب مورد به جزای نقدی درجه شش» محکوم می‌شوند. جزای نقدی درجه شش بر اساس قانون مجازات اسلامی جرایم نسبتاً سنگینی را شامل می‌شود که برای بازدارندگی از این عمل طراحی شده است.نتیجه‌گیری و راهکارهای جایگزین:در حالی که سوزاندن بقایای گیاهی یک جرم و تخلف با مجازات نقدی درجه شش است، روش‌های جایگزین ایمن و اقتصادی نیز وجود دارد. استفاده از مواد تجزیه‌کننده (کودهای بیولوژیک)، دستگاه‌های‌خردکننده بقایا، جمع‌آوری کلش برای تهیه کمپوست یا علوفه دام، و نیز تولید فرآورده‌هایی با ارزش افزوده بالا مانند کاغذ و مواد سلولزی، راهکارهایی هستند که هم با قانون هماهنگ بوده و هم به رونق اقتصادی و حفظ سلامت خاک و هوا منجر می‌شوند.همکاری همه کشاورزان و باغداران خوزستان در اجرای قانون و جلوگیری از این عمل، برای حفظ سلامت عمومی و منابع پایه تولید ضرورتی انکارناپذیر است.محمدرضا جهانبان، کارشناس حقوقی اداره کل حفاظت محیط زیست خوزستان
